E-learning

E-learning jest formą nauczania, w której stosuje się różnorodne techniki elektronicznego przekazywania informacji. Szczególną rolę odgrywają tu techniki komputerowe, w tym technologie webowe.

Elearning wywodzi się z dwu podstawowych trybów przekazywania wiedzy: nauczania tradycyjnego i nauczania zdalnego, czasem nazywanego nauczaniem na odległość. Nauczanie tradycyjne odbywa się w klasach, w określonych godzinach, pod kierunkiem obecnego w klasie nauczyciela. Bezsporną zaletą nauczania tradycyjnego jest bezpośredni kontakt uczniów z nauczycielem i, co jest równie ważne, uczniów między sobą.

Nauczyciel w klasie może zwrócić uwagę na osoby, które mają trudności, zanim zostanie o nich poinformowany. W trakcie lekcji uczniowie mogą zadawać pytania nauczycielowi i wymieniać spostrzeżenia między sobą. Do wad nauczania tradycyjnego zalicza się zmuszanie uczniów do przebywania w klasach w określonych godzinach, nawet wtedy, gdy są zmęczeni i mają trudności z przyswajaniem wiedzy. Tempo przekazywania wiedzy jest arbitralnie narzucane przez nauczyciela. Uczniowie, zadając pytania nauczycielowi i kontaktując się ze sobą, powodują spowalnianie procesu nauczania.

W porównaniu z nauczaniem tradycyjnym nauczanie zdalne ma wiele zalet: nie zamyka się w ściśle określonych godzinach lekcyjnych, a uczeń ma czas na przemyślenie problemów przed zadaniem pytania, może zadać je „prywatnie”, bez przeszkadzania lub spowalniania procesu nauczania, jak to się dzieje w modelu tradycyjnym. Osoby uczące się mają kontrolę nad czasem i tempem nauki i ustalają najbardziej im odpowiadającą metodę przyswajania wiedzy, z uwzględnieniem własnych zdolności do koncentracji nad treścią kursu.

Wady są równie bezsporne. Uczniowie są często zmuszani do trudniejszej i dłuższej pracy online niż w klasie. Nie mają w zasięgu ręki materiałów pomocniczych. Muszą podjąć wysiłek, aby je otrzymać, co oznacza konieczność aktywnego poszukiwania informacji i wyboru materiałów zamiast biernego otrzymywania ich. Pracujący poza klasą muszą poinformować nauczyciela, że mają problem, ponieważ on o tym nie wie do momentu nawiązania kontaktu z uczniem. Nauczyciel w klasie może zwrócić uwagę na osoby, które mają trudności, zanim zostanie o nich poinformowany - nie jest to możliwe podczas kształcenia na odległość. Kształcący się zaocznie muszą zadawać pytania i samodzielnie szukać pomocy, a nie czekać na nią.

W nauczaniu zdalnym podstawową rolę odgrywają zaangażowane w proces nauczania środki wymiany informacji. W początkach nauczania zdalnego do przekazywania materiałów szkoleniowych wykorzystywano pocztę, a póśniej telefon. Wraz z rozwojem technik przekazywania informacji drogą elektroniczną w nauczaniu zdalnym zaczęto wykorzystywać telewizję, wideo, płyty CD, wideokonferencje i różnorodne techniki komputerowe.

Elearning jest oparty na doświadczeniach uzyskanych z nauczania zdalnego. Można powiedzieć, że jest wynikiem ewolucji tego trybu nauczania. Różni go od nauczania zdalnego przejęcie współczesnych środków wymiany informacji, jakimi dysponują Internet, intranet i ekstranet. Przejęcie technik webowych pozwoliło elearningowi skorzystać z zalety nauczania tradycyjnego, jaką jest kontakt bezpośredni z nauczycielem. Ma to miejsce w tzw. nauczaniu mieszanym (blended learning), którego przykładem jest wirtualna klasa, w której nauczyciel kontroluje przebieg nauczania i może przepytywać uczniów. Wzajemną komunikację wspomagają audio i wideokonferencje, telefony i dwukierunkowe transmisje rozgłoszeniowe.

Obszary stosowania elearningu

Elearning obejmuje niemal wszystkie obszary działalności edukacyjnej. Tę technologię nauczania wykorzystuje się w szkolnictwie publicznym oraz szkoleniach przeprowadzanych przez agendy rządowe, organizacje i przedsiębiorstwa. W podstawowym, ponadpodstawowym i średnim szkolnictwie publicznym elearning jest stosowany jako technologia wspomagająca nauczanie tradycyjne. W szkolnictwie wyższym rozwiązania stosujące elearning mają nie tylko funkcję wspomagającą, ale też mogą być zastosowane w całym procesie studiów.

Przyjęło się określać je terminem eedukacja. Jednak największe zastosowanie ma elearning w szkoleniach przeprowadzanych w agendach rządowych, organizacjach, a szczególnie w przedsiębiorstwach. Szkolenia w tym obszarze mają głównie na celu podniesienie kompetencji i kwalifikacji personelu lub ludzi z nim związanych. Szkolenia przeprowadzane w przedsiębiorstwach obejmują dwie grupy osób: pracowników i klientów danego przedsiębiorstwa.

Nauczanie tradycyjne a elearning

Rozpatrując argumenty „za” nauczaniem tradycyjnym i elearningiem oraz „przeciw” nim, trzeba wziąć pod uwagę obszary ich stosowania. Analizę rozpoczniemy od wspomnianego obszaru, w którym elearning jest najchętniej stosowany, czyli od szkoleń mających na celu podniesienie wiedzy i kwalifikacji pracowników organizacji, agend rządowych i przedsiębiorstw.

Nauczanie tradycyjne zorganizowane w klasach nigdy nie było dobrym sposobem przekazywania wiedzy w tego typu szkoleniach. Ich organizatorzy i uczestnicy zwracają uwagę na chroniczne problemy związane ze szkoleniami przeprowadzanymi w klasie. Należą do nich trudności ze zgromadzeniem ludzi i wyposażenia w określonym miejscu i czasie, kosztami „wynajęcia” wykładowcy, kosztami przejazdów i zakwaterowania uczestników szkolenia, przystosowaniem tempa nauki do średniego poziomu słuchaczy, utrwaleniem wiedzy i brakiem okazji do indywidualnego kontaktu z nauczycielem lub ze zróżnicowanym podejściem do nauki. Jedyną bezsporną zaletą tradycyjnego nauczania w klasie jest możliwość umacniania związków uczestników kształcenia w grupie.

Istota elearningu polega na przekształceniu zasobów fizycznych, takich jak materiały do nauki, na postać, którą można łatwo udostępniać i powielać. Z punktu widzenia użytkowników elearning jest nauczaniem demokratycznym - prawo własności wiedzy przechodzi z nauczyciela na kursanta.

Elearning przezwycięża problemy związane z nauczaniem w klasie i proponuje bardziej efektywne, głównie ze względu na koszty, tryby kształcenia. Owszem, jest w niektórych aspektach niedoskonały, podobnie zresztą jak inne sposoby przekazywania umiejętności, które z reguły polegają na instruktażu w laboratorium lub warsztacie. Jednak dobrze zaprojektowany elearning może symulować wyposażenie i sytuacje w sposób niemożliwy do zaaranżowania w klasie, a jednocześnie umożliwia uczącym się badanie wielu scenariuszy, w dodatku wielokrotnie, zgodnie z potrzebami pojawiającymi się w trakcie przyswajania wiedzy.

Porównując obie metody, nie można pominąć faktu, że w ciągu ostatnich 150 lat naukę na odległość ukończyła z sukcesem ogromna rzesza ludzi, oraz tego, że jest to system zdecydowanie bardziej demokratyczny, umożliwiający dostęp do wiedzy nieograniczony barierą, jaką jest koszt nauczania tradycyjnego.

Pomimo tych zalet, na przeszkodzie szybkiego rozpowszechniania się elearningu, a dokładniej kształcenia w trybie online, stoją zahamowania natury psychologicznej. Uczniowie i nauczyciele podchodzą to tego typu nauczania z rezerwą. Problem tkwi w tym, iż słuchacze muszą się nauczyć przyswajać wiedzę w sposób dotąd niepraktykowany, a nauczyciele powinni się szkolić, jak uczyć, wykorzystując nowe techniki komputerowe. Kursanci muszą wiedzieć, jak się posługiwać nowymi technologiami, jak uzyskiwać informacje i jak je przyswajać.

Zalety elearningu

Elearning ma niezaprzeczalne zalety:

• Oszczędność pieniędzy. Brak kosztów związanych z prowadzeniem szkoleń w sposób tradycyjny, znikają z budżetu takie pozycje, jak honorarium szkolącego, wynajęcie ośrodka szkoleniowego, transport, zakwaterowanie czy wyżywienie.
• Oszczędność czasu. Pracownicy szkolą się w czasie, który jest dla nich najwygodniejszy i nie spowoduje zaniedbania obowiązków zawodowych. Nie tracą czasu na dojazdy na szkolenia. Nie muszą też odrywać się od codziennych zadań.
• Brak dezorganizacji pracy. Tradycyjne grupowe szkolenie, w którym uczestniczy jednocześnie cały dział, znacznie dezorganizuje i utrudnia pracę, a często również powoduje straty. Szkolenia internetowe rozwiązują ten problem - pracownicy mogą w nich uczestniczyć o dowolnych, dogodnych dla nich i biznesu porach. Nie muszą też szkolić się wszyscy naraz.
• Monitoring wyników nauczania. Przełożeni mogą łatwo monitorować postępy w nauce swoich pracowników. Dzięki testom weryfikującym możliwe jest sprawdzenie stopnia przyswojonej wiedzy.
• Dowolna liczba osób szkolonych. Nie ma żadnych ograniczeń liczby osób, które mogą korzystać ze szkoleń przez Internet.
• Stałe doskonalenie programu szkoleniowego. Każdy program szkoleniowy może być modyfikowany odpowiednio do rozwoju potrzeb firmy i wymagań rynkowych. Szkolenia są coraz lepsze i bardziej efektywne, gdyż uwzględnia się sugestie i uwagi uczestników poprzednich szkoleń.
• Nowoczesny sposób nauczania. Pracownicy firmy doskonalą swoją wiedzę, wykorzystując najnowocześniejsze narzędzia. Według analityków w 2005 r. 80% szkoleń będzie się odbywać przez Internet.
• Nieograniczony dostęp do wiedzy. Pracownik zawsze w dogodnym dla siebie czasie może powrócić do informacji zawartych w szkoleniach internetowych, m.in. w przypadku nowych produktów czy usług może zweryfikować posiadane wiadomości.
• Wygoda. Pracownik szkolony w trybie tradycyjnym musi być oddelegowany na kurs na dzień, tydzień lub dłużej. Uczestniczący w kursie elearningowym może logować się w każdej chwili w domu lub pracy, nie zakłócając swojego harmonogramu zajęć i maksymalnie wykorzystując czas.

Zarządzanie elearningiem

Zarządzanie elearningiem obejmuje dwie sfery związane z procesem nauczania: zarządzanie nauczaniem i zarządzanie treścią nauczania. Zazwyczaj funkcje te powierza się dwóm systemom informatycznym:

1. pierwszy to system zarządzania nauczaniem LMS (Learning Management System),
2. drugi - zarządzania treścią nauczania LCMS (Learning Content Management System).

Systemy LMS i LCMS są systemami różnymi, ale należą do kategorii produktów wzajemnie się uzupełniających. Każdy z nich ma unikatowe właściwości i żaden nie może zastąpić drugiego.

Niektórzy producenci systemów wspomagających zarządzanie nauczaniem integrują funkcje obu wymienionych systemów, tworząc tzw. platformy zarządzające elearningiem. Funkcje systemów oraz relacje między nimi są opisane w dalszej części.

System zarządzania nauczaniem LMS

Istotą systemu LMS jest pomoc w zarządzaniu procesem nauczania lub szkolenia. Procesy zarządzane systemem LMS mogą przyjmować różne formy - od szkoleń przeprowadzanych przez instruktora w klasach, przez seminaria edukacyjne, po szkolenia oparte na technologiach webowych przeprowadzanych w trybie online. Z punktu widzenia użytkownika końcowego system LMS zapewnia efektywny sposób uzyskiwania wiedzy i umiejętności. Umożliwia jednemu słuchaczowi dostęp do rozmaitych śródeł nauczania, automatyzuje administrowanie programem szkolenia i oferuje niespotykane możliwości rozwoju zasobów ludzkich. Identyfikuje ludzi, którzy potrzebują określonego kursu.

Jeśli to możliwe, wskazuje im, jak postępować, by z powodzeniem piąć się po stopniach kariery i w końcu jak ją zrobić, gdy występują określone warunki wstępne, a także kiedy i jak można je spełnić. Po ukończeniu kursu system LMS może automatycznie przeprowadzić sprawdzian oparty na wymaganiach dotyczących znajomości tematyki kursu, sporządzić raport z jego wynikami i wskazać następne etapy szkolenia. Wymienione własności systemów LMS znacząco pomagają organizacjom spełnić ostre wymagania dotyczące certyfikacji w tak ważnych obszarach, jak ochrona zdrowia, finanse czy administracja rządowa.

System LMS zapewnia również zarejestrowanym użytkownikom dostęp do kursów przeprowadzanych w trybie online. Patrząc od strony zarządzania, LMS ułatwia wprowadzenie, śledzenie zarządzania i raportowanie działań w dziedzinie nauczania w danej organizacji.

System LMS koncentruje się na działaniach szkoleniowych i logistyce dostarczania działań szkoleniowych. Nie zajmuje się zarządzaniem treścią nauczania. Tworząc środowisko do elearningu, LMS musi zapewnić infrastrukturę, która pozwoli na zaplanowanie, dostarczenie i zarządzanie programami elearningu w obecnej i przyszłej postaci.

Do podstawowych właściwości systemu LMS należą:

• Wspomaganie nauczania mieszanego (blended learning). System LMS powinien oferować różnorodne formy, które łatwo łączą nauczanie w tradycyjnej klasie z nauczaniem w klasie wirtualnej.
• Administrowanie. System LMS musi umożliwić administratorom zarządzanie rejestracją i profilami słuchaczy, określaniem ról, ustalaniem programu kursu, przydzielaniem nauczycieli, treści kursu, czuwaniem nad kwestiami finansowymi związanymi z prowadzeniem kursu i opłatami uczestników. Administratorzy muszą mieć pełny dostęp do bazy danych, pozwalający im tworzyć standardy i raporty odnoszące się do wyników zarówno jednego uczestnika, jak i całej grupy. Raporty powinny być skalowalne, by mogły obejmować wszystkich uczestników. System powinien również umożliwiać tworzenie planu zajęć dla uczestników kursu i nauczycieli oraz zapewnić rezerwację pomieszczeń do prowadzenia zajęć. I, co najważniejsze, korzystanie ze wszystkich cech systemu powinno się odbywać za pośrednictwem automatycznych, wygodnych dla użytkownika interfejsów.
• Integracja treści. System LMS musi zapewniać bezkonfliktową obsługę kursów oferowanych przez osoby trzecie, nie może być kompatybilny tylko z oprogramowaniem dostawcy. Dostęp do kursu powinien być tak łatwy, jak użycie rozwijanego menu.
• Zgodność ze standardami. System LMS powinien akceptować standardy, takie jak SCORM i AICC. Oznacza to, że może importować i zarządzać treścią oraz kursem, które są zgodne z tymi standardami, bez względu na to, kto jest autorem systemu użytego do ich zaprojektowania.

Ważnymi, lecz niekoniecznymi cechami systemu LMS są:

• Ocenianie. Środki zapewniające ewaluację, kontrolę postępów i ocenianie pomogą zaprojektować program, który będzie bardziej wartościowy w przyszłości.
• Zarządzanie umiejętnościami. Zarządzanie umiejętnościami pozwala organizacji określać potrzeby w zakresie szkolenia personelu.

System zarządzania treścią nauczania - LCMS

System zarządzania treścią nauczania (Learning Content Management System - LCMS) to program aplikacyjny, który umożliwia nauczycielowi i uczniom zarządzanie treścią szkolenia i jego przebiegiem. Program ten wiąże własności zarządzania kursem, wspomagane opisanym wcześniej systemem LMS, z tworzeniem i przechowywaniem treści nauczania.

System LCMS pomaga tworzyć, powtórnie używać, lokalizować, dostarczać, zarządzać i udoskonalać treści nauczania. Treści są zazwyczaj przechowywane w centralnej składnicy treści w postaci małych, samoopisujących się, jednoznacznie identyfikowalnych obiektów lub obiektów uczenia, każdy z nich spełnia jeden lub więcej dobrze zdefiniowanych celów. Każdy obiekt nauczania można stworzyć z istniejących dokumentów zawierających wiedzę w innych formatach. System LCMS może lokalizować i dostarczać użytkownikowi końcowemu obiekty jako samodzielne jednostki albo dostarczać obiekty nauczania jako części większego kursu, programu zajęć lub działań szkoleniowych zdefiniowanych w systemie LMS.

Zaawansowany system LCMS śledzi interakcje użytkownika z każdym obiektem nauczania i używa tych szczegółowych informacji do analizy procesu przyswajania wiedzy i tworzenia raportów przydatnych do ulepszania treści nauczania z wykorzystaniem istniejącej bazy.

Jeszcze dalej idą najnowocześniejsze systemy LCMS. Umożliwiają one współpracę na najwyższym poziomie i paradygmaty wymiany wiedzy w kontekście obiektów nauczania, uprawniając użytkowników do współdziałania nawzajem i z ekspertami w wykorzystywaniu obiektów nauczania. Wymiana wiedzy jest wychwytywana, archiwizowana i przygotowywana w postaci nowych obiektów wiedzy do wykorzystania przez przyszłych użytkowników.

Mówiąc w skrócie, system LCMS koncentruje się na tworzeniu, powtórnym użyciu, lokalizacji, dostarczaniu, zarządzaniu i ulepszaniu treści. W szczególnych przypadkach skupia się również na rozwijaniu środowiska wiedzy i opanowywaniu nieustrukturalizowanej wiedzy w obszarze obiektów nauczania w postaci namacalnej.

Każdy kurs należy rozpatrywać w kategorii złożonego systemu, dlatego do jego projektowania stosuje się technikę wyodrębniania małych, samodzielnych obiektów (patrz „Obiekty wiedzy”), które po scaleniu utworzą treść kursu.

Obiekt wiedzy jest samodzielną partią materiału szkoleniowego.

Zazwyczaj zawiera trzy komponenty:

• Cel szkolenia - inaczej mówiąc to, czego słuchacz nauczy się lub co będzie w stanie osiągnąć po zakończeniu nauki lub szkolenia.
• Treść szkolenia - zasoby potrzebne do osiągnięcia tego celu, prezentowane w postaci tekstu, wideo, ilustracji, slajdów lub zadań symulacyjnych.
• Ocenianie - działania mające na celu oszacowanie, czy cel nauczania został osiągnięty.

Obiekt wiedzy zawiera również metadane, czyli etykiety, które opisują zawartość i cel systemu LCMS. Metadane mogą zawierać informacje o autorze, języku, numerze wersji itp.

System LCMS przechowuje obiekty wiedzy w centralnej składnicy (repozytorium), a projektanci szkolenia przeglądają je i scalają w zorientowane tematycznie kursy. Przynosi to korzyści zarówno opracowującym kurs, jak i słuchaczom, ponieważ tradycyjne kursy dążą do zawarcia większego zasobu wiedzy niż jakikolwiek słuchacz chce lub może przyjąć, poznając temat. Dzieląc treść kursu na obiekty wiedzy i podając je jako konieczną podstawę, projektanci treści mogą dostarczać dokładnie na czas i dokładnie tyle wiedzy, ile potrzeba. Rezultat końcowy to wzrost efektywności, ponieważ słuchacze nie marnują czasu na poznawanie materiałów nieistotnych z punktu widzenia celów kursu.

Podstawowymi komponentami systemu LCMS są:

• Składnica obiektów wiedzy.
  Scentralizowana baza danych, w której treści wiedzy są przechowywane i zarządzane. Oznacza to, że pojedyncze obiekty wiedzy są albo wydawane indywidualnym użytkownikom, albo użyte jako komponenty scalania większych modułów wiedzy lub całego kursu, w zależności od indywidualnych potrzeb nauczania. Nośnikiem informacji wyjściowej może być web, CDROM lub materiał drukowany. Ten sam obiekt może być użyty wielokrotnie i do różnych celów, w zależności od potrzeb. Integralność jest zachowana bez względu na platformę dostarczającą obiekty. Uniwersalny język XML dostarcza tych funkcji przez oddzielenie treści od logiki i kodu programu.
• Zautomatyzowana aplikacja autoryzująca.
  Aplikacji tej używa się do tworzenia obiektów wiedzy wielokrotnego użytku, które następnie są udostępniane ze składnicy. Aplikacja automatyzuje prace nad rozwojem obiektów wiedzy, dostarczając autorom możliwości, jakie dają szablony i scenariusze zawierające zasady opracowywania szkoleń. Używając szablonów, autorzy mogą projektować kursy, wykorzystując znajdujące się w składnicy obiekty wiedzy, tworzyć nowe obiekty wiedzy lub użyć kombinacji starych i nowych obiektów. Autorem może być ekspert w danej dziedzinie, projektant kursu, artysta tworzący media, wprawny lider itd. Narzędzi tych można użyć do szybkiego przekształcenia istniejących bibliotek wiedzy w organizacji, najczęściej przez dodanie mediów, przerobienie interfejsów i zmianę metodologii szkolenia. Projektantem kursu może być pracownik danej organizacji lub osoba zatrudniona przez dostawcę.
• Dynamiczny interfejs wydający.
  Dynamiczny interfejs jest potrzebny do udostępniania obiektów wiedzy opartych na profilach, testach wstępnych i/lub zapytaniach użytkownika. Komponent ten zapewnia również „holowanie” użytkownika, podłączenie do źródeł informacji i wiele rodzajów dokonywania ocen działających w trybie sprzężenia zwrotnego z użytkownikiem. Można go również dostosować do potrzeb organizacji, w której jest stosowany system LCMS. Na przykład treść może być prezentowana na stronach webowych ozdobionych logo przedsiębiorstwa, co wpływa na obraz firmy.
• Aplikacja administrująca.
  Aplikacji administrującej używa się do zarządzania listami uczestników, wydawania kursów z katalogów kursów, śledzenia i raportowania postępów uczestników oraz dostarczania innych podstawowych funkcji administracyjnych. Informacje te mogą być wprowadzane do systemu LMS zaprojektowanego z bardziej rozbudowanymi funkcjami administracyjnymi.

Do podstawowych właściwości systemu LCMS należą:

• Łatwe w użyciu narzędzia do tworzenia treści.
  Podstawową zaletą systemu LCMS jest zapewnienie ekspertom danej dziedziny, nieumiejącym biegle programować, szybkiego opracowywania treści kursu bez pomocy osób trzecich lub technicznych zasobów informacyjnych. Sprawny system LCMS oferuje wbudowane, łatwe w użyciu, zautomatyzowane aplikacje, np. edytor WYSIWYG (what you see is what you get), który nie wymaga znajomości języka HTML.
• Elastyczne projektowanie i dostarczanie kursu.
  Każda organizacja ma własną wiedzę i proces kształcenia grupy uczestników, do których trzeba dotrzeć, oraz wymagania wobec poziomu kształcenia. System LCMS powinien to rozpoznać i dostosować się do wymagań organizacji. Autorzy treści powinni mieć do dyspozycji standardowe narzędzia usprawniające tworzenie treści kursu.
• Obsługa obiektów RLO.
  W LCMS każdy element wiedzy musi być zapisany jako obiekt RLO (Reusable Learning Object), czyli wyraśnie określona partia wiedzy, która może być przechowywana jako zasób dla projektanta treści w tym systemie lub dostarczana jako samodzielny obiekt.
• Dostarczanie aplikacji administrujących.
  LCMS musi funkcjonować jako samodzielny system, który zarządza rekrutacją i postępami uczestników, podobnie jak treścią i przebiegiem kursu.
• Dostarczanie narzędzi oceniających.
  Aby dostosować poziom kursu do potrzeb indywidualnego słuchacza, LCMS musi wstępnie ocenić poziom jego wiedzy i określić odpowiedni rodzaj kursu lub obiektu wiedzy. Musi również dostarczać dobrych narzędzi do administrowania i raportowania, analizujących efektywność kursu i pojedynczych obiektów wiedzy.
• Dostarczanie otwartego interfejsu do systemów LMS i ERP.
  LCMS oprócz trybu pracy samodzielnej musi mieć interfejsy do systemów działających w danej organizacji, w tym do działu zatrudnienia, informacji o pracownikach i klientach. Interfejsy te powinny być zgodne z językiem XML i standardami powszechnie stosowanymi w elearningu, w tym IMS, SCORM i AICC.

Różnice pomiędzy LMS a LCMS

LMS jest rozwiązaniem wysokiego poziomu o znaczeniu strategicznym, służącym do planowania, dostarczania i zarządzania procesem nauczania w organizacji. Pozwala zorganizować funkcjonujące w trybie online wirtualne klasy oraz kursy prowadzone przez nauczycieli (instruktorów). Podstawą jest zastąpienie wyizolowanego i sfragmentowanego programu uczącego usystematyzowanymi środkami oceny wzrostu fachowości oraz poziomu wydajności w organizacji.

Przykładowo, LMS upraszcza próby globalnej certyfikacji i umożliwia organizacjom opracowanie programu kształcenia ze strategicznymi celami oraz opłacalne sposoby zarządzania doskonaleniem umiejętności. System koncentruje się na zarządzaniu uczniami, czuwaniem nad procesem ich doskonalenia oraz wydajnością wszystkich rodzajów aktywności przekazywania wiedzy i umiejętności. Wykonuje uciążliwe czynności administracyjne, takie jak raportowanie do działu osobowego i innych systemów ERP, ale ogólnie rzecz biorąc, nie służy do tworzenia treści kursu.

Z kolei LCMS koncentruje się na treści szkolenia. Dostarcza autorom, projektantom szkolenia i ekspertom ustalającym jego przedmiot środków do bardziej efektywnego tworzenia treści elearningu. Rozwiązuje podstawowy problem, jakim jest stworzenie w pełni wystarczającej treści dokładnie na czas, tak by spełnić potrzeby uczniów pracujących indywidualnie lub w grupach. Zamiast rozwoju pełnych kursów i adaptowania ich dla licznych odbiorców, projektanci szkolenia tworzą fragmenty treści do wielokrotnego użytku, dzięki czemu są one dostępne osobom odpowiedzialnym za szkolenia w organizacji. W ten sposób unika się powielania prac i przyspiesza ustalenie treści zgodnej z określonym zakresem szkolenia.

Integracja systemów LMS i LCMS

Eksperci zwracają uwagę, że oba systemy nie tylko się różnią, ale również uzupełniają. Jeśli informacje przez nie tworzone są ściśle zintegrowane, mogą wzajemnie wymieniać, co wpływa na efekty szkolenia. Stają się ponadto sprawnym narzędziem administratora czuwającego nad przebiegiem szkolenia. LMS może zarządzać społecznością uczniów, pozwala każdemu z nich uruchomić odpowiedni obiekt przechowywany w składnicy i zarządzany przec LCMS. LCMS natomiast, dostarczając treść, notuje postępy indywidualnych słuchaczy, zapisuje wyniki testów i przekazuje je do LMS w celu raportowania.

Chociaż z punktu widzenia podstawowych funkcji systemy LMS i LCMS różnią się istotnie, to są komplementarne w spełnianiu podstawowego celu, jakim jest przyspieszenie przekazywania wiedzy.

Aby ten cel osiągnąć, współdziałają w trzech podstawowych obszarach:

• Treść
  To podstawowy składnik obsługiwany przez oba systemy. System LMS zarządza, zaleca, dostarcza i śledzi kursy realizowane w trybie online, które zazwyczaj są komponowane z obiektów wiedzy wcześniej utworzonych i zdefiniowanych w systemie LCMS. Oba systemy nadzorują proces dostarczania treści, ale na różnym poziomie szczegółowości.
• Użytkownicy
  Pełnią pierwszoplanową rolę w obu systemach niezależnie od tego, czy zasobem jest obiekt nauczania, kurs prowadzony w trybie online, czy inna forma nauczania. Celem działania obu systemów jest dostarczanie użytkownikom zasobów niezbędnych do kształcenia w najbardziej efektywny sposób.
• Zarządzanie
  Oba systemy są zorientowane na udział w zarządzaniu zarówno treścią, jak i użytkownikami. System LMS oferuje szczegółowe zarządzanie profilami, kompetencjami, rolami i administrowaniem użytkowników, zarządzanie treścią i śledzenie postępów słuchaczy są natomiast na poziomie ogólnym. System LCMS oferuje szczegółowe zarządzanie treścią i śledzenie na najwyższym poziomie szczegółowości.

Ścisła integracja systemów LSM i LCMS jest bardzo ważna. Jeśli decydujemy się na implementację obu systemów LSM i LCMS, to aby czerpać korzyści wnoszone przez oba systemy, koniecznie trzeba zwrócić uwagę na ścisłą ich integrację. Brak integracji między tymi produktami może doprowadzić do konfliktów w zarządzaniu. Ponadto produkty pochodzące od jednego dostawcy zazwyczaj mają unikalne zalety znacznie przekraczające te, które oferują oddzielne produkty.

Obiekty wiedzy

Za względu na to, że obiekty SCO są dostarczane za pośrednictwem systemu LMS, można je konfigurować na różne sposoby tak, aby zaspokoić różne potrzeby. Na rysunku pokazano dwie składnice treści (A i B), których obiekty SCO służą do przygotowania kursów spełniających potrzeby różnych użytkowników lub organizacji. Możliwość wielokrotnego wykorzystania obiektów SCO oszczędza czas i zmniejsza koszt przygotowania kursu.

Obiekt wiedzy jest niezależną porcją informacji, przeznaczoną do wielokrotnego wykorzystania, służącą do tworzenia treści kursów przeprowadzanych w technologii elearningu. Obiekt wiedzy jest jednostką samodzielną, która jednak nie jest zawieszona w próżni, lecz jest elementem trzech niezależnych składowych:

• obiektu wiedzy samego w sobie;
• metadanych lub innych sposobów standaryzowanego opisu treści;
• systemu LCMS.

Synonimami terminu „obiekt wiedzy” są:

• obiekt RLO (Reusable Learning Object),
• obiekt RIO (Reusable Information Object),
• obiekt SCO (Sharable Content Object),
• porcja (chunk),
• bryłka (nugget),
• lego itp.

Określeń obiektu wiedzy jest tyle co ludzi profesjonalnie zajmujących się elearningiem. Można jednak wskazać wspólne elementy różnych jego definicji:

• Treść - cel szkolenia, treść i działania w obszarze przekazywania wiedzy potrzebne do realizacji tego celu oraz ocena odzwierciedlająca cel szkolenia.
• Rozmiar lub czas potrzebny do skorzystania z wiedzy - partia wiedzy, której przyswojenie zajmuje nie więcej niż 15 minut.
• Kontekst i właściwości - partia wiedzy, która może funkcjonować samodzielnie i być dostarczana słuchaczowi w razie potrzeby, dokładnie na czas i w wystarczającej ilości.
• Etykietowanie i pamiętanie - partia wiedzy, którą opisuje standaryzowany zbiór metaetykiet.

Standardy elearningu

Ważną rolę w szybkim rozwoju elearningu odgrywają standardy. Przedmiotem standaryzacji w tym obszarze są metody, dzięki którym treści wiedzy mogą się komunikować z systemem zarządzania LMS i system LMS wie, jaki zbiór jednostek wiedzy po jego skompletowaniu dostarczyć słuchaczowi.

Stosując standardy, projektanci kursów mogą tworzyć komponenty niezależne od systemów zarządzania, pod którymi zamierzają eksploatować kurs, czyli nadać tym komponentom cechę współdziałania. Jeśli wiadomo, że mimo unowocześnienia systemu zarządzającego, komponenty mogą być nadal wykorzystywane, lub jeśli będzie można użyć ich w nowym kursie, to średni czas „życia” komponentów kursu znacznie wzrasta. Standardy elearningu obiecują i co ważniejsze już zapewniają takie cechy, jak: współdziałanie, wielokrotne użycie, trwałość i dostępność.

W obszarze elearningu stosuje się standardy zarówno opracowane specjalnie dla niego, jak i stosowane w innych dziedzinach. Przykładem jest specyfikacja HTML, która jest standardem de facto. W ciągu ostatnich lat rozwijała się od HTML, HTML+, HTML2, HTML3, HTML4 i obecnie XHTML. Międzynarodowym ciałem, które definiuje specyfikacje HTML i ustala ostateczne standardy, jest konsorcjum World Wide Web Consortium (W3C). Ci, którzy rozwijają technologie webowe, wiedzą, że jeśli tworzą treści sformatowane np. dla standardu HTML4, to każda przeglądarka, która akceptuje ten standard, będzie również wyświetlała treść zgodną z nim.

Standardy specyficzne dla nauczania wspieranego komputerowo i nauczania prowadzonego w trybie online są tworzone od kilku lat, jednak ich wdrażanie przebiega powoli. Jako pierwszy problematyką standardów w tej dziedzinie zajął się przemysł lotniczy. Komitet AICC (Aviation Industry CBT Committee) przygotował specyfikację definiującą współdziałanie między systemami utrzymującymi dane kursów CBT (Computerbased training) i szkoleń zarządzanych za pomocą komputerów CMI (Computermanaged instruction).

Podstawowe znaczenie w zakresie elearningu ma opracowany przez komitet AICC standard AGR010 - Webbased Computer Managed Instruction (CMI), razem z towarzyszącym mu dokumentem CMI001 - AICC/CMI Guidelines For Interoperability. Ludzie, mówiąc o komitecie AICC w odniesieniu do elearningu, nie mają na myśli całego dorobku komitetu, ale zazwyczaj dokumenty AGR010 i CMI001. Opracowany przez komitet AICC dokument CMI Guidelines for Interoperability prezentuje składnię standardu i interfejs API (Application Programming Interface) dla komunikacji między kursem a CMI.

Konsorcjum IMS GLOBAL Learning Consortium stawia pytanie: Jak opisać treści nauczania, wyszukiwać i powtórnie ich używać oraz zapewnić ich pełne współdziałanie podczas przenoszenia z jednego systemu LMS do drugiego? Podstawowym językiem specyfikacji IMS jest XLM, opracowany przez konsorcjum W3C. Dzięki temu uzyskuje się odpowiedni poziom wbudowanych cech współdziałania i trwałości. Jednak specyfikacje IMS idą znacznie dalej. Przykładowo, IMS Metadata Specification definiuje metodę opisywania treści nauczania, w tym m.in. opis treści, tytuł, autora, lokalizację (URL), koszt i sposób zapłaty, warunki wstępne, taksonomię nauczania.

Po „zaetykietowaniu” porcji treści nauczania z metadanymi, autor innego kursu może odszukać ten obiekt i użyć jego opisu do stwierdzenia, czy spełnia wymagania nowo opracowywanego kursu. Zanim wprowadzono mechanizmy etykietowania metadanych i sformalizowane specyfikacje, osoba korzystająca z treści nauczania miała trudności z ustaleniem, jakich treści mogłaby powtórnie użyć.

Specjaliści Departamentu Obrony Stanów Zjednoczonych zwrócili uwagę na potrzebę połączenia wielu bardzo zawężonych specyfikacji, takich jak AICC, IMS, W3C i opracowanych przez komitet LTSC (Learning Technology Standards Committee) działający w ramach IEEE, w jeden obejmujący wszystko standard nauczania w trybie online następnej generacji. W rezultacie powstał model SCORM definiujący, pakujący i zarządzający obiektami nauczania, nazwanymi SCO (sharable content object). SCORM definiuje interfejs API dla systemów LMS w celu zarządzania i komunikacji z obiektami SCO i komunikacji z LMS. SCORM jest modelem projektowania systemu nauczania mającego cechy współdziałania i trwałości. Nie specyfikuje języka programowania, narzędzi autoryzujących ani systemu operacyjnego. Można jednak zauważyć wiele narzędzi wykorzystujących XLM, Java, JavaScript i HTML. Ponadto SCORM ani nie adresuje problemów projektowania kursów, ani nie wymusza określonej funkcjonalności systemów LMS.

Section 508 jest dość nowym standardem wprowadzającym cechę dostępności (accessibility) do treści webowych i aplikacji, w tym WBT (Webbased training), dla osób niepełnosprawnych i z upośledzeniem umysłowym. Standard ten podąża za wcześniejszym i bardziej szczegółowym standardem w postaci rekomendacji W3C Web Accessibility Initiative (WAI), Web Content Accessibility Guidelines (WCAG). Ostatni standard zapewnia trzy poziomy zgodności: priorytet pierwszy, który jest stosunkowo łatwy do osiągnięcia i obowiązkowy; priorytet drugi, zalecany, ale nieco trudniejszy do osiągnięcia; priorytet trzeci, pożądany, lecz trudny do osiągnięcia bez zmian wprowadzanych przez doświadczonych programistów. Obecnie panuje przekonanie, że nowe kursy należy projektować, opierając się na standardach zarówno SCORM, jak i Section 508.

Standard SCORM

Standard SCORM (Sharable Content Object Reference Model) jest zbiorem wielu wzajemnie powiązanych specyfikacji. Pokaśną ich liczbę opracowały różne organy normalizujące, w tym AICC. Standard SCORM jest bezpośrednio oparty na środowisku RTE zdefiniowanym przez komitet AICC w dokumencie MI001 - AICC/CMI Guidelines For Interoperability. To interfejs API dla komunikacji między systemem LMS a oprogramowaniem kursu zdefiniowany w standardzie SCORM, a zaczerpnięty wprost z załącznika B specyfikacji CMI001. Ważne, by zdać sobie sprawę, iż chociaż AGR0010 i CMI001 zawierają dodatkowe materiały, to nie są częścią standardu SCORM.

Standard SCORM jest częścią strategii Departamentu Obrony USA nazwaną inicjatywą ADL (Advanced Distributed Learning). Inicjatywę ADL zapoczątkowano w 1997 r. na potrzeby modernizacji i standaryzacji procesów szkolenia i kształcenia, przez maksymalne wykorzystanie współczesnych technologii przy jednoczesnym ograniczeniu kosztów edukacji. Inicjatywa ADL i standard SCORM są wspierane przez czynniki państwowe, środowiska uniwersyteckie i przemysł, a także liczne organizacje standaryzacyjne.

W zależności od wyboru formy szkolenia różne organizacje mogą użyć różnych nośników informacji (wideodysków, CDROMów, pokazu slajdów itp.), różnych systemów LMS i różnych systemów autoryzujących. Jeśli organizacja unowocześnia lub zmienia technologię informacyjną, to dotychczasowe szkolenie może nie zadziałać w nowym środowisku i musi nastąpić skorygowanie dostarczanego kursu szkoleniowego. Zmiana jednego komponentu kursu może ponadto wpłynąć na inne komponenty i wymagać stworzenia nowych nośników.

Celem standardu SCORM jest stworzenie elastycznej opcji szkolenia przez nadanie jego treści następujących cech:

• wielokrotnego użycia (reusability),
• współdziałania (interoperability),
• trwałości (durability),
• dostępności (accessibility), bez względu na dostarczaną treść i zastosowany system zarządzający.

Wymienione cechy systemu SCORM są realizowane przez użycie składających się z assetów obiektów SCO (Sharable Content Object), które wprowadza się do środowiska RTE systemu SCORM. Metadane umożliwiają administratorom, słuchaczom, projektantom, programistom i innym osobom zainteresowanym kształceniem i szkoleniem identyfikowanie i lokalizowanie materiałów instruktażowych i assetów w składnicy treści (content repository).

Jeśli organizacja planuje udoskonalenie lub zbudowanie nowego systemu szkolącego, powinna poważnie rozważyć standard SCORM. Przed jego powstaniem ani treści elearningu, ani kurs czy jego komponenty nie mogły być eksploatowane w środowisku różnych systemów LMS i dlatego nie mogły być współdzielone.

Ideę standardu SCORM najłatwiej zrozumieć, wychodząc od produktu końcowego. Kursy lub ich fragmenty zgodne ze standardem SCORM są dostarczane w pakiecie w formacie PIF (Package Interchange Format).

Pakiet ma wszystkie pliki związane z kursem lub jego częścią:

• treść,
• metadane o treści,
• metadane o kursie,
• opis struktury kursu (tablicę treści z informacją o kolejności i nawigacji).

Dany pakiet będzie mógł współdziałać tylko wtedy, gdy co najmniej jeden z plików zawiera metody (nakazane przez SCORM), które pozwolą łączyć się danemu pakietowi z dowolnym systemem LMS.

Pakiet kursu jest podobny do komponentu. Stanowi samodzielną jednostkę z określonymi interfejsami do systemu LMS, ale bez jakichkolwiek innych zależności od niego. Zawiera metadane kursu i indywidualne zasoby związane z treścią. Dlatego pakiet spełniający wymogi standardu SCORM można umieszczać w dowolnym systemie LMS (oczywiście, pod warunkiem zgodności tego systemu ze standardem SCORM), przeszukiwać, używać ponownie i łączyć z innymi pakietami.

Standard SCORM ma dwie specyfikacje:

1. model agregacji treści (Content Aggregation Model)
2. środowisko RTE (RunTime Environment).

Model agregacji treści określa sposób opisu jednostkowych treści i sposób komponowania z tych treści pakietu kursu. Środowisko RTE definiuje interfejs API (Application Programming Interface) oraz model danych do pakietu kursu w celu połączenia z systemem LMS.

Standard SCORM składa się z trzech części:

1. Ogólne informacje (Overview) - informacje o modelu, jego wizji i przyszłości;
2. Model agregacji treści (Content Aggregation Model) - określa zasady łączenia treści nauczania tak, by mogły być przenoszone i powtórnie użyte;
3. Środowisko RTE (Run Time Environment) - odpowiada za to, jak treści są wykorzystywane oraz jak śledzi się i raportuje postępy słuchaczy.

Model agregacji treści

1. Pierwszą specyfikację stanowi publikacja Learning Object Metadata (pochodząca od IEEE/ARIADNE/Dublin Core i IMS). To słownik znaczników, których używa się do opisu treści nauczania wykorzystywanych w różnych sytuacjach. Metadane opisują treść, określają jej właściciela, koszt, wymagania techniczne, cele edukacyjne itp.
2. Drugą specyfikacją w modelu agregacji (pochodzącą od IMS) jest tzw. binding XML dla znaczników metadanych. Definiuje sposoby kodowania znaczników w XML, tak aby były czytelne dla maszyny i ludzi.
3. Trzecią specyfikacją w modelu agregacji jest specyfikacja pakietowania treści IMS (IMS Content Packing Specification). Określa ona sposób łączenia zbioru obiektów nauczania, ich metadane i informacje dotyczące sposobów dostarczania treści do użytkownika. Pakietowanie opisuje, jak można wymieniać w formie zestandaryzowanej wszystkie rodzaje treści.

Pakietowanie składa się z mających znaczenie zbiorów, łącznie z „manifestem” XML, który definiuje wszystkie treści i ich wzajemne związki. Umożliwia utworzenie struktury treści. Manifest pakietu treści zawiera tzw. organizację, będącą częścią pakietu, określającą plan projektu poszczególnych procesów uczenia i definiującą strukturę całego procesu uczenia. Organizacja określa zamierzone zmiany treści i jest zasilana przez system LMS podczas importu pakietu. System LMS używa organizacji do określenia zawartości pakietu i terminu jego dostarczenia.

Środowisko RTE standardu SCORM

Agregacja treści (content aggregation) - struktura, taka jak tabela treści, przeznaczona do ustalania kolejności i nawigacji treści kursu. Należy zwrócić uwagę na oddzielanie treści od układu logiki ustalania kolejności i nawigacji. Sekwencjonowanie (sequencing) - ustalanie kolejności wszystkich działań, jakie zachodzą pomiędzy obiektami SCO a słuchaczem. Sekwencjonowanie odbywa się na podstawie reguł ustalonych przez projektanta kursu. Obiekt SCO (Sharable Content Object) - kolekcja assetów, z których co najmniej jeden implementuje zdefiniowany wcześniej interfejs z systemem LMS. Minimalny zbiór funkcji interfejsu, które muszą być implementowane przez dowolny asset w obiekcie SCO, zawiera środki zapewniające zlokalizowanie adaptera API systemu LMS, LMSInitialize ("") i LMS Finish(""). obiekt SCO jest fragmentem treści wiedzy o najniższym poziomie rozdrobnienia, treścią, którą można współużytkować - każdy system LMS może włączyć i śledzić obiekty SCO. Asset - elektorniczna prezentacja mediów, tekstu, obrazów, dźwięku, stron webowych obiektów oceny i innych elementów danych, które mogą być dostarczane do klienta webowego. Assety, podobnie jak obiekty LO (Learning Object), w których się pojawiają, mają cechę wielokrotnego użycia. Aby zapewnić tę cechę, assety opisuje się za pomocą metadanych, dzięki którym łatwo assety wyszukać i odkryć w pracującej w trybie online składnicy treści. Uwaga: Plik metadanych XML jest skojarzony z każdym elementem treści. Dzięki temu treść może być odszukana i przekazana do dowolnego systemu LMS, w którym jest umieszczony pakiet. Dzięki temu jest możliwe współdzielenie i powtórne użycie obiektów SCO.

Aby pakiet SCORM miał możliwość współdziałania, każdy obiekt SCO musi zawierać „strukturalnie zorganizowane interfejsy” do systemu LMS. Środowisko RTE określa trzy komponenty interfejsów:

• Włączenie (launch)
  Aktywacja protokołu HTTP w celu zainicjowania assetu lub zasobu SCO. Ze względu na to, że obiekt SCO wymaga nawiązania sesji komunikacyjnej z systemem LSM, SCO musi zawierać metody pozwalające znaleść adapter API, wcześniej dostarczony do przeglądarki webowej. Za dostarczenie adaptera API odpowiada system LSM.
• Interfejs API
  Standardowe funkcje zasobu obiektu SCO służące do przesłania informacji opisującej status komunikacji (zainicjowana, zakończona, pojawienie się błędu) oraz wymiany danych (otrzymane i przygotowane). Zasoby obiektu SCO są odpowiedzialne za przebieg komunikacji z adapterem API, który z kolei komunikuje się z systemem LMS. System LMS nie inicjuje komunikacji.
• Model danych
  Elementy danych wejściowych i wyjściowych wymieniane między systemem LMS a zasobem obiektu SCO. Zasób obiektu SCO może otrzymać i ustalić tylko te elementy danych. Podczas sesji użytkownika system LMS utrzymuje stan tych danych.

Dostarczanie kursu

Na rysunku obok pokazano przebieg dostarczania kursu. Cykl procesu kończy się, gdy serwer LMS wyśle ostatnią część treści określonej w agregacji zawartości.

Za i przeciw implementacji standardu SCORM

Rozpatrując zagadnienia implementacji standardu SCORM, trzeba rozważyć zalety i wady tego standardu.

Zalety

1. Standard umożliwia integrację obiektów nauczania pochodzących z różnych źródeł we wspólnym środowisku. Ta największa zaleta implementacji standardu SCORM polega na umożliwieniu wielokrotnego wykorzystania kursów w różnych formatach pochodzących z różnych źródeł w nowo projektowanym systemie LMS. Można to osiągnąć poprzez zastosowanie wspólnego interfejsu API i wspólnych formatów rozpowszechniania, które pozwalają kursom rejestrować i przeglądać dane we względnie ogólny sposób, umożliwiając ich samokonfigurację i nadając im cechę skalowalności.
2. Standard zapewnia wspólny model danych. Wspólny model danych ma oczywiste zalety zarówno dla kursów, które można rozwijać w sposób niezależny od systemu LMS, pod którym pracują, jak i własnego systemu LMS, który może gromadzić i zarządzać danymi z kursów w sposób zunifikowany.
3. Standard zapewnia wspólny format organizacji kursów. Wspólny format organizacji kursów pozwala na proste rozpowszechnianie kursów, ponieważ mogą być tworzone i zapamiętywane zgodnie z potrzebami projektanta. Standaryzowany zbiór organizacyjny opisuje ich struktury i ułatwia manipulowanie nimi.

Wady

Aby pokazać, jaką korzyść przynosi standard SCROM projektantom kursów, rozważmy projekt kursu opracowywanego w zespole. Zawiera on trzy rozdziały, każdy przygotowany przez innego autora. Autor treści tworzy rozdział, wykorzystując: - tekst, obrazy, wideo, sposób oceny i inne formy, posługując się ulubionymi narzędziami; - metadane o treści w pojedynczym rozdziale; - plik XML do opisu kolejności i nawigacji po treści. Następnie łączy te trzy elementy, wykorzystując standart SCORM, w pakiet wiedzy. Gdy trzej autorzy ukończą swoje pakiety, do pracy przystępuje integrator, który tworzy pakiet kursu, używając usług wnoszonych przez trzy pakiety zawierające rozdziały.

1. Standard jest w pewnym stopniu niedojrzały. Chociaż opracowano już trzecią wersję tego standardu (1.3), to zmiany wprowadzane w poszczególnych wydaniach pokazują, że jeszcze nie osiągnął on stanu stabilnego. Zmiany planowane w następnych weryfikacjach jeszcze to potwierdzają. Taka niestabilność może oznaczać drastyczne zmiany w przyszłych wersjach, które mogą częściowo unieważnić nakłady poniesione na implementację standardu, podobnie jak to się stało przy implementacji standardu XLS przez Internet Explorer, który był oparty na projekcie zasadniczo zmienionym w wersji końcowej. Obszarem, w którym może się objawić niedojrzałość standardu, jest nawigacja między różnorodnymi obiektami, które mogą tworzyć kurs: bieżące wydanie nie zabezpiecza takiej nawigacji, chociaż jest ona, ogólnie biorąc, konieczna w każdym systemie LMS.
2. Standard jest całkowicie oparty na środowisku webowym, głównie na przeglądarkach. Ograniczenie to powoduje pewne zawiłości w warunkach i technologiach, które wchodzą w bardziej wyrafinowane rozwiązania. Przykładem tego problemu jest uzależnienie od interfejsu API wykorzystującego JavaScript, interfejsu, który ogranicza wykorzystanie standardu do środowiska, gdzie taka technologia jest używana. Ponadto z powodu konieczności zapewnienia maksymalnej kompatybilności między platformami, formaty, których można użyć do tworzenia kursu, są ograniczone do minimalnego wspólnego mianownika, jakim są HTML i Flash. Efektywne użycie technologii serwerowych jest niemożliwe.
3. W procesie nauczania standard kładzie nacisk na stronę klienta. Wynikają z tego dwa problemy. Pierwszy to możliwość naruszenia zabezpieczeń w interfejsie API. Drugi to brak możliwości użycia zasobów po stronie serwera. Jest tak, ponieważ, jak już wspomniano, wszystkie obiekty nauczania muszą być niezależne od systemu LMS, który będzie ich używał.
4. Standard opiera się na technologii, która obecnie nie jest rozpowszechniona. W rzeczywistości implementowanie dziś określonego interfejsu API jest dużym wyzwaniem, gdyż nie ma jednolitego sposobu dokonania tego. Ze względu na to, iż interfejs API musi się komunikować z serwerem poprzez przeglądarkę, występuje konieczność ucieczki do mechanizmów komunikacji zwielokrotnionej, która komplikuje i osłabia implementację.
5. Środki bezpieczeństwa interfejsu API mogą być zapewnione tylko w bardzo ograniczony sposób, ponieważ musi być on udostępniany przez JavaScript i w rezultacie może być manipulowany z zewnątrz.
6. Standard jest w fazie początkowej zabezpieczenia testów i oceniania. Stosowane jako pierwsze podejście polegające na implementacji ze strony klienta wywołuje wiele wątpliwości dotyczących bezpieczeństwa. Nie ma oznak, jak wątpliwości te będą rozwiane w przyszłych wersjach standardu.

Chociaż wydaje się, że standard SCORM ma więcej wad niż zalet, jego implementacja przynosi wiele korzyści wszystkim systemom LMS. Problemy można rozwiązać, poczynając pewne ustępstwa podczas implementacji. Nawet jeśli ograniczają one to, co można osiągnąć z pełną implementacją standardu, nie prowadzą do zaprzepaszczenia nakładów. Przeciwnie, tylko pierwsza z wymienionych zalet przynosi wielu firmom ogromne korzyści.

Infrastruktura techniczna elearningu

Elearning nakłada ostre wymagania co do infrastruktury technicznej systemu, w którym jest stosowany. Dotyczą one konfiguracji systemu i pasma, jakim dysponują łącza.

Konfiguracja stacji roboczej słuchacza

Większość uczestników kursów jest niezadowolona z przeglądarek i właściwości komputerów osobistych. Kursy prowadzone w trybie online przeważnie są wyrafinowane, wymagania często przekraczają stawiane przeciętnym stronom webowym. Wiele kursów wiąże się z obsługą Javy i JavaScriptu oraz rozszerzeniami przeglądarek, a większość wymaga dużej rozdzielczości i głębi kolorów monitora.

Java i JavaScript. Gros kursów wykorzystuje języki programowania Java i JavaScript, które wymagają zainstalowania w stacji roboczej ucznia odrębnej aplikacji do translacji kodu, dzięki której PC może wykonywać instrukcje.

W przypadku Javy taką aplikacją jest JVM (Java Virtual Machine). Zazwyczaj wchodzi ona w skład przeglądarki. Problemy może spowodować tylko zastosowanie innych wersji JVM w kursie i przeglądarce.

Również JavaScript jest włączana do przeglądarek i w jej przypadku są możliwe problemy z różnicą wersji. Przykładowo, Microsoft opracował dwie wersje skryptu JavaScript (1.1 i 1.2). Wadliwie działa kurs opracowany w wersji 1.2 i uruchamiany w przeglądarce z wersją 1.1 JavaScript.

Rozszerzenia. Najbardziej powszechnymi tego typu komponentami dodawanymi do przeglądarek webowych są: Macromedia Flash Player i Microsoft Media Player. Jeśli kurs zawiera dźwięk, wideo lub pełne animacje, to przeglądarkę należy wyposażyć w odpowiednie narzędzie do ich prezentacji.

Rozdzielczość monitora. Powszechnie stosowane rozdzielczości to: 800 x 600 i 1024 x 768 pikseli. Jeśli kurs jest opracowany z rozdzielczością większą niż rozdzielczość monitora, to uczestnik nie zobaczy na ekranie całego obrazu i będzie musiał go przewijać.

Głębia kolorów. Ostatnim problemem może być ustawienie liczby kolorów. Najlepsze efekty uzyskuje się, gdy parametry te są takie same w kursie i na monitorze. W przeciwnym razie wynik jest niezadowalający.

Przepustowość łączy

Pasmo to ilość danych, jakie można przesłać pomiędzy punktem A i B w określonym czasie. W przypadku elearningu w systemie LMS pasmem jest ilość danych, jaką można przesłać pomiędzy komputerem ucznia a systemem LMS w danym czasie.

Dostępne użytkownikowi pasmo stale się zmienia, zależy bowiem nie tylko od pasma, z jakiego korzysta łącze (parametr łącza), ale też od liczby użytkowników korzystających z łącza w danej chwili.

Dla wszystkich kursów prowadzonych w trybie online można określić minimalne zapotrzebowanie na pasmo lub, patrząc z drugiej strony, maksymalny rozmiar jednej strony. Jeśli przyjmie się, że czas oczekiwania na skompletowanie jednej strony powinien wynosić 1,9-2,1 s, to korzystając z modemu, który przesyła dane z szybkością 56 kb/s, można przekazywać strony nieprzekraczające 112 kb, zawierające wszystkie elementy kursu: obrazy, dźwięk, tekst i ewentualnie aplikacje, które będą organizować poszczególne strony kursu.

Kursy z pełnym przekazem wideo i audio wymagają znacznie szerszego pasma niż wykorzystujące tylko tekst i nieruchome obrazy. Wszystko, co doda się do treści, zwiększa zapotrzebowanie na pasmo. Jeśli zapotrzebowanie to nie zostanie zaspokojone, to w opinii słuchaczy system jest niesprawny. Słuchacz zrażony do kursu może do niego nie powrócić.

Rozwiązanie problemu przepustowości łączy

W tym trybie można rozpowszechniać: * dane statyczne, w tym fotmaty tekstowe, HTML, PDF, JPEG, GIF, Flash, Shock Wave, MPEG i wiele innych; * pliki prezsyłane do klientów za pośrednictwem protokoły HTTP; * strumienie audio i wideo. Fizyczna topologia sieci CDN (Content Delivery Network) jest następująca. W skład systemu Cisco Enterprise CDN (Content Delivery Network) wchodzą następujące komponenty: * urządzenie zarządzające i optymalizujące rozpowszechnianie treści CDM (Content Delivery Manager); * rutery CR (Content Router); * przełączniki CF (Content Switch); * lokalne urządzenia buforujące dane CE (Content Engines). Opisywane rozwiązanie zapewnia kontrolowaną i inteligentną dystrybucję treści udostępnianych przez system e-learningu, gwarantuje optymalne, przezroczyste rutowanie żądań użytkowników dosępu do treści, kierując je do najbliższej składnicy treści; obsługuje żądania użytkowników dostępu do treści, przekazująć im za pomocą protokołu HTTP pliki lub opcjonalnie w formie streamingu z protokołem RTSP lub MMS.

W nauczaniu na odległość problemy z przepustowością łączy mogą wystąpić w trzech punktach:

• na łączu pomiędzy centralą, w której usytuowany jest system zarządzający elearningiem, a siecią WAN;
• w sieci WAN;
• na łączu pomiędzy siecią WAN a lokalizacjami komputerów słuchaczy, indywidualnych lub pracujących w sieci LAN.

Pierwszy i trzeci problem można rozwiązać, zwiększając przepustowość linii dostępowych (linii tzw. pierwszej mili). Wybór technologii linii dostępowej leży w gestii zarządzającego systemem elearningu. Rozwiązanie drugiego problemu sprowadza się do zwiększenia przepustowości sieci WAN. Jest to albo niemożliwe, jeśli korzysta się z Internetu, albo kosztowne, gdy używa się ekstranetu, ponieważ modernizacja wiąże się z dużymi nakładami na infrastrukturę.

Aby pokonać problemy przepustowości łączy w sieci WAN, można zastosować buforowanie przesyłanych treści elearningowych. Wszystkie treści, które nie są użytkowane w bezpośredniej interakcji - rysunki, animacje, wideo, audio, obiekty HTML - można przekazać do lokalizacji ucznia przed rozpoczęciem sesji. Rozwiązanie to jest szczególnie korzystne, gdy w lokalizacji zdalnej jest szkolona grupa słuchaczy. Jako przykład takiego rozwiązania może służyć system dystrybucji i dostarczania treści Enterprise CDN (Content Delivery Network) firmy Cisco (patrz wyżej). Zaletą tego rozwiązania jest możliwość przesyłania danych w czasie, gdy sieć nie jest intensywnie wykorzystywana, np. w nocy i weekendy.

Jakość w kontekście elearningu

Jakość w elearningu staje się obiektem zainteresowania nie tylko nauczycieli i instruktorów, lecz także komercyjnych dostawców usług elearningowych i osób odpowiedzialnych za politykę edukacyjną. Wszyscy zgadzają się co do tego, że jeżeli techniki komputerowe mają osiągnąć pełny potencjał w przewartościowaniu edukacji, to nie można pomijać kwestii jakości. Dziś jeszcze nie bardzo wiadomo, co oznacza jakość odnośnie do czy to treści i usług elearningu, czy tego jak elearning jest zaprojektowany i stosowany w praktyce.

Przed ludźmi odpowiedzialnymi za elearning stoją pytania:

1. Jak należy zapewniać, mierzyć i udoskonalać jakość?
2. Kto powinien być zaangażowany i jakie procesy, narzędzia i standardy są do tego odpowiednie?
3. Czy jakość elearningu różni się czymś od jakości w nauczaniu rozumianym ogólnie?

Komisja Europejska inicjowała cztery strategiczne projekty dotyczące problemów jakości w elearningu:

1. EQO - promujący użycie pojęć zarządzania, zapewnienia i oceny jakości elearningu;
2. QUALELEARNING - analizowanie prawidłowych działań w kształceniu;
3. SEEL - przyglądanie się kwestiom jakości na poziomach: regionalnym i lokalnym;
4. SEEQUEL - łączący wszystkich zainteresowanych w Europie w celu badania kluczowych kwestii związanych z jakością.

Aspekty ekonomiczne elearningu

Koncentrowanie się na wskaśniku zwrotu inwestycji ROI (Return On Investment) w odniesieniu do elearningu nie sprowadza się tylko do pieniędzy. Wielu specjalistów przeciwstawia się tezie, że oszczędność pieniędzy jest czynnikiem determinującym podjęcie decyzji o wprowadzeniu technologii elearningu. Należy przede wszystkim brać pod uwagę skuteczność tego stylu nauczania w porównaniu z nauczaniem tradycyjnym.

Innym czynnikiem wpływającym na ROI jest czas. Wiadomo że w biznesie odgrywa on ogromną rolę, zwłaszcza obecnie. Co prawda przygotowanie kursu elearningowego trwa dłużej niż tradycyjnego, ale po jego zaprojektowaniu liczba osób szkolonych jednocześnie może być ogromna, a dzięki temu czas szkolenia znacznie skrócony. Na przykład w Stanach Zjednoczonych przeszkolono w tym trybie kilkaset tysięcy pracowników poczty.

Porównując bezpośrednie skutki finansowe zastąpienia szkolenia tradycyjnego szkoleniem w technologii elearningu, należy wziąć pod uwagę następujące czynniki:

• Całkowite wyeliminowanie niektórych kosztów ponoszonych przez uczestników lub firmy kierujące swoich pracowników na szkolenie, w tym koszty podróży, zakwaterowania i wyżywienia.
• Wyeliminowanie kosztów wynajmu sal i druku materiałów szkoleniowych.
• Zmniejszenie kosztów obsługi i organizacji szkoleń, w tym honorariów dla prowadzących szkolenie.
• Możliwość jednoczesnego szkolenia dużych grup słuchaczy.