Studia IT w latach 50-tych?

Pewien amerykański fizyk udzielił kiedyś takiej oto rady użytkownikom maszyn: „Mają one kobiecy charakter. Trzeba z nimi żartować, starać się je udobruchać, zagadać, okłamać, kiedy indziej czymś zagrozić”. Rada, oczywiście, na wpół tylko serio, ale coś w tym jest. Np. z elektronicznymi maszynami cyfrowymi w pewien sposób rzeczywiście się rozmawia, nawet spełnia ich życzenia. Niczym współczesny Golem, komputer potrafi wymknąć się spod kontroli, niemal żyć własnym życiem, i człowiekowi nie pozostaje czasem nic innego, jak z pokorą dostosować się do woli swego tworu i dopiero krok po kroku starać się odzyskać nad nim władzę. Końcowy wynik jest na ogół czymś w rodzaju happy endu, ale zanim to nastąpi, nieraz trzeba zmierzyć się z niejedną przeszkodą i niespodzianką, każącymi myśleć o trafności zacytowanej rady.

Dwie katedry, których zadaniem naukowym i dydaktycznym było „projektowanie, konstruowanie i produkcja aparatury radiotechnicznej według potrzeb produkcji przemysłowej”, istniały od roku 1953 w Politechnice Warszawskiej. Jednym z takich urządzeń był skonstruowany w roku 1956 przez Gerarda Kudelskiego PAR(K) - programowany automat rachunków (krakowianowych). W laboratoriach Politechniki Warszawskiej opracowano wiele systemów mikrokomputerowych, służących m.in. do obliczeń geodezyjnych oraz badań bioelektrycznych i biomedycznych, zaś ogółem w latach 60. i 70. – około 30 typów różnych elektronicznych maszyn i wyspecjalizowanych urządzeń cyfrowych.

Było zapewne zbiegiem okoliczności, ale nader wymownym, że w tym samym roku 1963 w Politechnice Warszawskiej powstała Katedra Maszyn Matematycznych i Zakład Doświadczalny, a w Politechnice Wrocławskiej – Katedra Konstrukcji Maszyn Matematycznych. Ich kierownikami zostali profesorowie bezpośrednio związani z początkami przemysłu komputerowego w Polsce: Antoni Kiliński patronował pracom nad maszyną UMC 1, pierwszym seryjnie produkowanym polskim komputerem, a Jerzy Bromirski był jednocześnie w zakładach Elwro we Wrocławiu głównym projektantem serii maszyn cyfrowych Odra 1000 .

W Politechnice Wrocławskiej działał już od roku 1954, Zakład Metod Numerycznych kierowany przez Mieczysława Warmusa, a specjalność maszyny matematyczne, kształcącą inżynierów dla potrzeb przemysłu komputerowego, otwarto w roku 1962. Wkrótce potem, w roku 1965, został utworzony międzywydziałowy Ośrodek Obliczeń Numerycznych, później nazwany Centrum Obliczeniowym. Przez wiele lat kierował nim Jerzy Battek, któremu później sekundował Tadeusz Huskowski, który dołączył z grupa pracowników Instytutu Matematyki. Z Centrum związana będzie następnie specjalność inżynieria oprogramowania, otwarta pod koniec lat 70. Dla dopełnienia obrazu kolejnych przekształceń organizacyjnych trzeba jeszcze dodać, że w tym samym czasie wspomniane nieco wyżej dwie katedry Politechniki Warszawskiej stały się trzonem Instytutu Informatyki, a w w roku 1971 w Politechnice Wrocławskiej przed nowo powstałym Zakładem Informatyki postawiono zadanie zaprojektowania i uruchomienia wielodostępnego abonenckiego systemu cyfrowego, o czym mowa nieco dalej. Jak widać, termin informatyka już wówczas zapewnił sobie prawo obywatelstwa w naszym kraju.

Pionierską i analogiczna rolę w rozwoju polskiej informatyki odegrały również dwa uniwersytety: odradzający się Uniwersytet Warszawski i nowo powstały Uniwersytet Warszawski. Obok działalności badawczej i dydaktyki, funkcji naturalnie przypisanych wyższym uczelniom, zajmowano się tam projektowaniem struktury logicznej komputerów i ich oprogramowania oraz rozmaitych zastosowań. W Warszawie dotyczyło to głównie modeli laboratoryjnych i eksperymentalnych prototypów, podczas gdy we Wrocławiu – nowych typów wprowadzanych do produkcji w reżimie fabrycznym.

Uniwersytet Warszawski w osobach profesorów Kazimierza Kuratowskiego czy Andrzeja Mostowskiego miał, jak wiadomo, znaczący udział w zainicjowaniu pod koniec lat 40. prac nad przeniesieniem do kraju zagranicznych, głównie amerykańskich, doświadczeń w konstruowaniu, jak wówczas mówiło się popularnie, elektronowych mózgów.

Wykłady Henryka Greniewskiego z matematyki ekonomicznej, w roku akademickim 1953/54, stały się zapowiedzią studiów z ekonometrii i cybernetyki ekonomicznej. Prekursorem ekonometrii w Polsce był Oskar Lange, cieszący się w tej dziedzinie światowym autorytetem. Od połowy lat 50. prowadził wykłady oraz seminaria magisterskie i doktorskie. Pierwsi polscy ekonometrycy uzyskali dyplomy w roku 1958.

Ekonometria była także jedną ze specjalności naukowych Wyższej Szkoły Ekonomicznej we Wrocławiu, przemianowanej później na Akademię Ekonomiczną i nie przypadkiem nazwanej właśnie imieniem Oskara Langego. W tej dyscyplinie stała się dzięki Zdzisławowi Hellwigowi „szczególnie silnym ośrodkiem”, jak to oceniał kompetentny znawca przedmiotu.

Tymczasem pod koniec 1963 roku odbyła się w Warszawie prezentacja komputera Gier duńskiej firmy Regnecentrallen, udostępnionego do normalnej eksploatacji pracownikom naukowym Uniwersytetu Warszawskiego. Największe zainteresowanie wykazali fizycy, astronomowie, matematycy, ekonomiści. W prezentacji uczestniczył m.in. wybitny informatyk duński Peter Naur, współtwórca języka Algol. W roku następnym ten komputer stał się zalążkiem uczelnianego Zakładu Oblioczeń Numerycznych, kierowanego bezpośrednio przez rektora UW Stanisława Turskiego. Ówczesny zastępca kierownika ZON, Jan Madey, wspominał po latach, że „cała kadra ośrodka składała się z bardzo młodych ludzi (studentów lub świeżych absolwentów, przede wszystkim sekcji metod numerycznych Uniwersytetu Warszawskiego). Początki polskiej informatyki – tak w Warszawie, jak we Wrocławiu – zdecydowanie stały pod znakiem młodego pokolenia, któremu nauczyciele i wychowawcy wyznaczali zadania powierzane zwykle ludziom mającym za sobą lata naukowych czy zawodowych doświadczeń. Nic dziwnego, że wyzwalało to ambicje, rodziło wyjątkowy zapał.

Zakład Obliczeń Numerycznych prowadził prace teoretyczne i praktyczne, jak wykłady, pokazy i prelekcje, udostępniał czas komputera jednostkom uniwersyteckim i – odpłatnie – innym instytucjom, wydawał podręczniki. W roku 1968 został połączony z Katedrą Metod Numerycznych, utworzoną kilka lat wcześniej. Powstał w ten sposób uniwersytecki Instytut Informatyki, którego problematyka badawcza objęła zagadnienia analizy numerycznej, języków i metod programowania, propedeutyki informatyki, logicznych podstaw informatyki, teorii automatów, lingwistyki stosowanej. Wprowadzono tam również, w połowie lat 70., pierwsze w kraju studia magisterskie w zakresie informatyki, zamiast dotychczasowych studiów matematycznych w sekcji metod numerycznych. Opracowywane w Instytucie Informatyki programy nauczania zdobyły opinię nowatorskich i stawały się obowiązującymi na kierunku informatyka we wszystkich uczelniach.

Mistrzem środowiska matematycznego we Wrocławiu był Hugo Steinhaus, uczony wielkiego formatu, promotor zastosowań matematyki, wychowawca kilku pokoleń. Charakterystyczny rys panującej w tym środowisku atmosfery stanowiła koleżeńska współpraca i wzajemna otwartość. Przez wiele lat regularnie w każdy wtorek spotykali się gremialnie pod kierunkiem profesora Steinhausa wszyscy wrocławscy matematycy, często z udziałem gości z kraju i zagranicy, by omawiać aktualne problemy i wybiegające w przyszłość trendy współczesnej matematyki. W połowie lat 50. seminarium poświęcone metodom numerycznym i graficznym otworzył Mieczysław Warmus, współautor, wraz z Józefem Łukaszewiczem, pierwszej w języku polskim monografii metod numerycznych, wydanej w roku 1956.

Studenci matematyki mogli obierać jako specjalność metody numeryczne od roku 1962 i w tym samym roku rozpoczęła swoją działalność katedra metod numerycznych kierowana przez Stefana Paszkowskiego. Dzięki staraniom Edwarda Marczewskiego, dyrektora Instytutu Matematycznego, otrzymała angielski komputer Elliott 803b, pierwszy komputer, jaki zainstalowano w polskim szkolnictwie wyższym. Matematycy z tej katedry, wśród nich zwłaszcza K. Jerzykiewicz i Jerzego Szczepkowicz, opracowali system operacyjny i język adresów symbolicznych oraz translator języka Algol dla komputerów Odra 1204. Po kilku latach miejsce katedry zajęły dwie jednostki: zakład metod numerycznych i maszyn matematycznych oraz centrum obliczeniowe, których kierownikami zostali odpowiednio - Roman Zuber i Ryszard Wrona. Połączono je w roku 1975 w uniwersytecki Instytut Informatyki, potwierdzając tym pogląd, że jest to dyscyplina na tyle już dojrzała, by mogła wyjść z matematycznej wspólnoty i uzyskać organizacyjne warunki do samodzielnego rozwoju.

Można też mówić o swoistej ekspansji wrocławskich matematyków poza grunt uniwersytecki. Otóż w roku 1964 w III liceum ogólnokształcącym we Wrocławiu utworzono klasę, której uczniowie zapoznawali się z programowaniem i obsługą maszyn cyfrowych. Absolwenci tej klasy kontynuowali naukę w Instytucie Informatyki, a nierzadko zostawali jego pracownikami. Instytut zajął się także kształceniem nauczycieli informatyki dla potrzeb szkół.

Dydaktyką nie zajmowały się natomiast, z natury rzeczy, instytuty Polskiej Akademii Nauk, skupione, w dziedzinie informatyki, na pracach badawczych oraz projektowaniu aparatury obliczeniowej i jej zastosowań. W Państwowym Instytucie Matematycznym, późniejszym Instytucie Matematycznym PAN powstały pierwsze polskie konstrukcje komputerowe: ARAL, ARR, XYZ, EMAL i EMAL 2, ZAM, o czym była już mowa w innym rozdziale. Tam także i w Instytucie Badań Jądrowych PAN zaczynali swoją edukację informatyczną przyszli konstruktorzy i technolodzy maszyn matematycznych z Wrocławskich Zakładów Elektronicznych Elwro.

Znaczącym momentem w rozwoju, by użyć terminu z tamtych lat, elektronicznej techniki obliczeniowej, czyli dokładniej – zastosowań informatyki, było utworzenie, w roku 1956, Pracowni Obliczeniowej w IBJ PAN kierowanej przez Marka Greniewskiego i po kilku latach przekształconej w Zakład Matematyki Stosowanej. W roku 1962 ten zakład rozwinął się w Centrum Obliczeniowe PAN pod kierownictwem Mieczysława Warmusa, by ostatecznie stać się Instytutem Podstaw Informatyki PAN. Zmiany organizacyjne goniły więc jedne drugie, świadczyły jednak przede wszystkim o rosnącym zrozumieniu ogromnych perspektyw intelektualnych i praktycznych otwieranych przez informatykę. I zarazem – o szybko poszerzającym się polu zainteresowań jej możliwościami ze strony nauki, techniki, gospodarki. Coraz wyraźniej było widoczne, że nie jest to tylko chwilowa czy koniunkturalna fascynacja błyskotliwą nowością, lecz, przeciwnie, to nowa jakość mająca wszelkie dane, by realnie wpływać na życie współczesnych i przyszłych pokoleń.

W ślad za Warszawą i Wrocławiem informatyka zaczyna w latach 60. zajmować znaczące miejsce w strukturze i organizacji badań, dydaktyki i zastosowań także w innych ośrodkach. Pośród wyższych uczelni na czoło wysuwa się pod tym względem Politechnika Śląska w Gliwicach, a w Krakowie Akademia Górniczo-Hutnicza.

Przeplatają się tu informacje o działalności badawczej i dydaktycznej, stanowiącymi z natury rzeczy główne zadanie szkolnictwa wyższego, oraz o pracach doświadczalnych nad konstrukcjami komputerowymi i ich oprogramowaniem, zarówno operacyjnym, jak i użytkowym. Jednym z najciekawszych przedsięwzięć polskich informatyków w tamtych latach był system WASC w Politechnice Wrocławskiej, związany z projektem sieci CYFRONET, opracowanym w początkach lat 70. w Krajowym Biurze Informatyki

Zaczęło się od powołania w roku 1971 Zakładu Informatyki pod kierownictwem Mieczysława Bazewicza. Wyznaczono mu następujący cel: „zaprojektowanie i nadzór nad realizacją wielodostępnego abonenckiego systemu cyfrowego (WASC) oraz systemów informatycznych obejmujących zastosowania informatyki”. Trzonem kadry była grupa dotychczasowych pracowników WZE Elwro oraz Przemysłowego Instytutu Automatyki i Pomiarów we Wrocławiu. Należał do niej Eugeniusz Bilski, któremu powierzono funkcję głównego projektanta systemu. W kwietniu 1971 zostało ukończone opracowanie WASC. "Program rozwoju na lata 1971-1976", w dwa miesiące później zatwierdziła je rada programowa, a w styczniu następnego roku przedstawiono kolejne opracowanie: „Założenia na część cyfrową systemu pilotowego WASC”. Przedsięwzięcie było przysłowiowym oczkiem w głowie prorektora do spraw naukowych, Wacława Kasprzaka. Stało się też doskonałą wizytówką Politechniki Wrocławskiej, w tych właśnie latach zdobywającej miejsce w czołówce polskich wyższych uczelni technicznych, co zawdzięczała ambitnej reformie przeprowadzonej przez ówczesnego rektora, Tadeusza Porębskiego.

WASC w wersji pilotowej został oparty na komputerze Odra 1304, pierwszym modelu serii 1300, wprowadzonej do produkcji w zakładach Elwro we współpracy z brytyjską firmą ICL, która w ramach umowy licencyjnej dostarczała oprogramowanie. System był wyposażony w osiem terminali dalekopisowych umożliwiających jednoczesny dostęp na ośmiu stanowiskach. Multiplekser i urządzenia przesyłania danych (UPD) zaprojektował i wykonał w Instytucie Cybernetyki Technicznej Politechniki Wrocławskiej zespół z udziałem m.in. Józefa Mądalskiego i Alicji Kuberskiej.

„Dostawa maszyny cyfrowej Odra 1304 nastąpiła w połowie 1972 roku. Równocześnie z budową dodatkowych urządzeń oraz wydzieleniem linii telefonicznych dla terminali grupa matematyków w Centrum Obliczeniowym Politechniki Wrocławskiej „rozpakowywała”oprogramowanie podstawowe. W grupie tej pracowali Jerzy Battek, Barbara Rudak i Bronisław Rudak. W dniu 15 marca 1973 roku zakończono sukcesem uruchomienie systemu pilotowego – pisali Eugeniusz Bilski i Zbigniew Huzar w raporcie pt. „Historia informatyki w Politechnice Wrocławskiej”. – Sześć terminali zlokalizowano w jednostkach organizacyjnych Politechniki Wrocławskiej, jeden w Akademii Medycznej u Józefa Jagielskiego oraz jeden w Uniwersytecie Wrocławskim u Stefana Paszkowskiego. Do instalacji terminali wykorzystano wewnętrzne linie telefoniczne w Politechnice Wrocławskiej oraz dzierżawione linie miejskie do połączenia z innymi uczelniami. Uruchomienie systemu pilotowego WASC spowodowało opracowanie i uruchomienie w WZE Elwro produkcji multiplekserów i UPD, zainteresowanie szkół wyższych w kraju instalacją systemów cyfrowych WASC oraz intensyfikację i rozszerzenie zastosowań informatyki w jednostkach organizacyjnych Politechniki”.

Potwierdza to kalendarz następujących po sobie kolejnych zdarzeń. W ślad za uruchomieniem systemu pilotowego, w kwietniu 1973 opracowano w Zakładzie Informatyki założenia i projekt wstępny tzw. małego systemu WASC, opartego na komputerze Odra 1325, a w maju tego roku tzw.średniego systemu, dla którego wykorzystano maszynę cyfrową Odra 1305. Pierwszy z nich był przeznaczony dla laboratorium dydaktycznego, drugi – służył instytutom Politechniki Wrocławskiej i współpracującym z nią miejscowym instytucjom, m.in. oddziałowi Instytutu Łączności we Wrocławiu. Obydwa weszły do eksploatacji w latach 1973 i 1974.

W szybkim tempie powstawały zresztą nie tylko kolejne wersje systemu WASC, ale Politechnika Wrocławska była również miejscem prac nad kilkoma innymi systemami informatycznymi. I tak Jerzy Battek kierował pracami nad systemem obliczeń numerycznych, obejmującym ponad 200 programów i podprogramów dla potrzeb różnych działów matematyki, Wiesław Grudzewski zajmował się systemem zarządzania wyższą uczelnią, Czesław Daniłowicz, później Henryk Szarski, prowadzili projekt systemu informacji naukowo-technicznej, w którymi mieścił się także dostęp do baz bibliograficznych tzw. świata zachodniego, Adam Sielicki jako kierownik systemu komputeryzacji projektowania układów elektronicznych , konstrukcji mechanicznych, budownictwie i elektrotechnice, zadaniem Tadeusza Huskowskiego, a następnie Ernesta Rychlikowskiego, jako głównego projektanta systemu dydaktyki, było przygotowywanie materiałów do nauczania podstaw informatyki na pierwszym roku studiów wszystkich wydziałów uczelni, wreszcie Wacław Kasprzak przejął po Jarosławie Adamczyku kierownictwo projektem systemu sterowania eksperymentem, łącznie z publikacją podręczników z tego zakresu, które opracowywał zespół Zdzisława Bubnickiego.

Wszystko to odnosi się do lat 70., kiedy to koncepcja wielodostępu stawiała w Polsce dopiero pierwsze kroki. W jej ugruntowaniu rolę Politechniki Wrocławskiej należy określić jako pionierską. Co więcej, nie zatrzymywano się na etapie teoretycznych założeń i projektów, lecz w miarę ówczesnych możliwości zabiegano o praktyczne realizacje i to w skali międzyregionalnej.

Najpierw momentem znaczącym było przejście od projektowania systemów do poziomu sieci, czyli, jak brzmiał pełny tytuł opracowania z marca 1977, „założeń na pilotową sieć komputerową ośrodków uniwersyteckich i placówek badawczych” autorstwa Mieczysława Bazewicza, Eugeniusza Bilskiego, Teodora Miki i Józefa Morońskiego. Główne elementy składowe trójwęzłowej sieci miały stanowić komputery Odra 1305 zainstalowane w Politechnice Wrocławskiej, Politechnice Śląskiej w Gliwicach i Instytucie Podstaw Informatyki PAN w Warszawie. W kilku zespołach pracowano nad bardziej szczegółowym rozwiązaniami takich problemów, jak budowa węzłów sieci, zaprojektowanie i wykonanie adapterów liniowych i modemów oraz procesora komunikacyjnego, czy przygotowanie zasobów sieci. Jednym z tych zespołów kierował Marian Budka z Instytutu Informatyki Czasu Rzeczywistego Politechniki Śląskiej, innym - Bronisław Żurawski z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu.

Wybiegając w czasie, warto dodać, że w czerwcu 1980 był już gotowy projekt techniczno-funkcjonalny Międzyuczelnianej Sieci Komputerowej (MSK), którego autorem był Eugeniusz Bilski, główny projektant tej sieci. Próbna eksploatacja rozpoczęła się w marcu 1984 i wówczas użytkownicy MSK z Gliwic i Warszawy uzyskali dostęp do bazy danych we Wrocławiu. Kolejny krok stanowił plan realizacyjny centralnego programu badawczo-rozwojowego pt. Budowa Krajowej Akademickiej Sieci Komputerowej (KASK). Kierownikiem programu został Daniel Józef Bem z Politechniki Wrocławskiej, a program objął regionalne sieci komputerowe, najpierw sześć - dla Górnego Śląska, Krakowa, Pomorza, Poznania, Warszawy i Dolnego Śląska, a następnie dwóch dalszych - Szczecina i Lublina.

Tak po dziesięciu latach materializowała się koncepcja CYFRONET-u - ogólnokrajowej wielodostępnej sieci abonenckiej. W czerwcu 1973 roku uruchomiono wprawdzie w Instytucie Badań Jądrowych w Świerku pod Warszawą pierwsze ogniwo tej sieci, komputer Cyber 72 amerykańskiej firmy CDC, ale realizacja kolejnego - w Krakowie utknęła w miejscu. Jak po latach podsumował Andrzej Targowski, "Polska potrzebowała tylu systemów abonenckich, ile było wyższych uczelni, to znaczy 100. Oczywiście nie było nas stać na zainstalowanie CDC Cyber 72. W tym celu Krajowe Biuro Informatyki sfinansowało rozwój pilotowego systemu opartego o krajowy komputer Odra 1305. Chętną do eksperymentu okazała się Politechnika Wrocławska, która uruchomiła WASC."